Bu ayki köşemde Afrika’nın beşinci büyük ülkesi Çad Cumhuriyeti’nden bahsedeceğim. Çad, Kuzey ve Orta Afrika’nın kesiştiği noktada, denize kıyısı olmayan bir ülkedir.
Kuzeyde Libya, doğuda Sudan, güneyde Orta Afrika Cumhuriyeti, güneybatıda Kamerun, güneybatıda Nijerya ve batıda Nijer ile çevrilidir. Çad’ın nüfusu 19 milyondur ve bu nüfusun 1,6 milyonu başkent ve en büyük şehir olan N’Djamena’da yaşamaktadır.
Yaklaşık 1.300.000 km2 (500.000 mil kare) toplam yüzölçümüyle Çad, Afrika’nın beşinci büyük ülkesi ve yüzölçümü bakımından yirminci büyük ülkesidir.
Çad’ın çeşitli bölgeleri vardır: kuzeyde Sahra Çölü, merkezde Sahel olarak bilinen kurak bir bölge ve güneyde daha verimli bir Sudan Savan bölgesi. Ülkeye adını veren Çad Gölü, Afrika’nın en büyük ikinci sulak alanıdır. Çad’ın resmi dilleri Arapça ve Fransızcadır. 200’den fazla etnik ve dil grubuna ev sahipliği yapmaktadır.
Fransa, 1920’de bölgeyi fethederek Fransız Ekvator Afrikası’nın bir parçası haline getirdi. 1960’ta Çad, François Tombalbaye liderliğinde bağımsızlığını kazandı. Müslüman ağırlıklı kuzeydeki bölgelere uygulanan politikalarına duyulan öfke, 1965’te uzun süreli bir iç savaşın patlak vermesiyle doruğa ulaştı.
1979’da isyancılar başkenti ele geçirerek Güney’in egemenliğine son verdi. İsyancı komutanlar, Hissène Habré rakiplerini yenene kadar kendi aralarında savaştılar. Çad-Libya çatışması, 1978’de Libya işgaliyle patlak verdi ve 1987’de Fransız askeri müdahalesiyle (Épervier Harekâtı) durduruldu.
Hissène Habré ise 1990’da generali İdris Deby tarafından devrildi. Fransız desteğiyle, 1991’de Çad Ulusal Ordusu’nun modernizasyonu başlatıldı. 2003’ten itibaren Sudan’daki Darfur krizi sınırı aşarak ülkeyi istikrarsızlaştırdı. Zaten yoksul olan ülke, doğu Çad’daki yüz binlerce Sudanlı mülteciye ev sahipliği yapmakta zorlandı.
Başkan Déby, Nisan 2021’de FACT isyancıları tarafından öldürüldükten sonra, oğlu Mahamat Déby liderliğindeki Geçiş Askeri Konseyi hükümetin kontrolünü ele geçirdi ve Meclis’i feshetti. Dünyanın en az gelişmiş ülkelerinden biri olan Çad, siyasi şiddet ve tekrarlayan darbe girişimleriyle boğuşmaya devam ediyor.
Çad’ın para birimi CFA frangıdır. 1960’larda Çad’ın madencilik endüstrisi sodyum karbonat veya natron üretiyordu. Biltine Eyaleti’nde altın içeren kuvars bulunduğuna dair raporlar da bulunmaktadır.
Ancak yıllarca süren iç savaş yabancı yatırımcıları korkutmuş; 1979 ile 1982 yılları arasında Çad’ı terk edenler, ülkenin geleceğine olan güvenlerini ancak yakın zamanda yeniden kazanmaya başlamıştır. 2000 yılında petrol sektörüne büyük doğrudan yabancı yatırımlar başladı ve bu da ülkenin ekonomik beklentilerini artırdı.
Çad nüfusunun %80’inden fazlası geçimini geçimlik tarım ve hayvancılığa dayandırmaktadır. Yetiştirilen ürünler ve sürülerin yerleri yerel iklim tarafından belirlenir.
Toprakların en güneydeki %10’unda ülkenin en verimli tarım arazileri yer alır ve zengin sorgum ve darı verimi vardır. Sahel’de yalnızca darının daha dayanıklı çeşitleri yetişir ve verimleri güneydekinden çok daha düşüktür.
Öte yandan Sahel, büyük ticari sığır sürüleri ve keçi, koyun, eşek ve atlar için ideal mera alanıdır. Sahra’nın dağınık vahaları yalnızca bazı hurma ve baklagilleri desteklemektedir. Dış ticaret rakamlarına bakıldığında; en çok ihraç edilen kalemler en çok mineral yağlar, yağlı tohumlar iken; en çok ihracat yaptığı ülkeler Almanya, Çin, Fransa ve Hollanda’dır.
En çok ithal ettiği kalemler ise elektrik malzemeleri, nükleer reaktörler, ilaç’tır. En çok ithalat yaptığı ülkeler sırasıyla Çin, Türkiye, Fransa, Nijer ve Hindistan’dır. Türkiye’den en çok elektrik malzemeleri, yemiş ve halı ithal etmektedir.
Bu anlamda Elektrik sektörüne biraz daha yakından bakmak istersek, Çad elektrik pazarında yer alan Türk üreticileri arasında Federal Elektrik, Nak Kablo, ACK Aydınlatma, ARS Plastik, Grup İmaj, Zelkon Elektrik, Gapsan Trafo, OPAŞ Elektrik, Multitek, Borsan Kablo, Mutlusan gibi firmalar yer alıyorken Hintli, Avrupalı ve Çinli markalar da pazarda çokça yer edinmiş durumda.
Çad’ın enerji sektörü, başkent nüfusunun %15’ine elektrik sağlayan ve ülke nüfusunun yalnızca %1,5’ini kapsayan yarı devlet Çad Su ve Elektrik Derneği (STEE) tarafından yıllardır kötü yönetilmektedir. Çoğu Çadlı, enerji için odun ve hayvan gübresi gibi biyokütle yakıtları kullanmaktadır.
Çad’ın ‘Vizyon 2030: Arzu Ettiğimiz Çad’ programı birçok yatırımı da beraberinde getiriyor. Elektrik, enerji, altyapı, inşaat gibi alanlarda çok fazla yatırım planı içeren bu program Türk yatırımcılara da önemli bir fırsat kapısı aralıyor.
Görüşmek dileğiyle…
