Bu ayki köşemde Avrupa’nın en fakir ülkesi Moldova’dan bahsedeceğim. 2,38 milyonluk nüfusuyla denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Moldova, batıda Romanya ve kuzey, doğu ve güneyde Ukrayna ile sınır komşusudur. Moldova, başkenti ülkenin en büyük şehri ve ana kültür ve ticaret merkezi olan Kişinev’de bulunan, üniter parlamenter temsili demokratik bir cumhuriyettir.
Moldova topraklarının büyük bir kısmı, 14. yüzyıldan 1812 yılına kadar Moldavya Prensliği’nin bir parçasıydı. 1812’de Osmanlı İmparatorluğu tarafından Rus İmparatorluğu’na devredildi ve Besarabya olarak anılmaya başlandı. 1856’da güney Besarabya Moldavya’ya geri verildi ve üç yıl sonra Eflak ile birleşerek Romanya’yı oluşturdu. Ancak 1878’de tüm bölgeye Rus egemenliği yeniden kuruldu. 1917 Rus Devrimi sırasında Besarabya, kısa bir süre Rus Cumhuriyeti içinde özerk bir devlet haline geldi. Şubat 1918’de bağımsızlığını ilan etti ve daha sonra aynı yıl meclis oylamasıyla Romanya’ya entegre oldu. Bu karar Sovyet Rusya tarafından tartışıldı ve 1924’te Ukrayna SSC’si içinde, Besarabya’nın doğusundaki kısmen Moldovalıların yaşadığı topraklarda sözde Moldavya özerk cumhuriyetini kurdu. 1940 yılında, Molotov-Ribbentrop Paktı’nın bir sonucu olarak, Romanya Besarabya ve Kuzey Bukovina’yı Sovyetler Birliği’ne devretmek zorunda kaldı ve bu da Moldovya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin (Moldovya SSR) kurulmasına yol açtı.
27 Ağustos 1991’de, Sovyetler Birliği’nin dağılması devam ederken, Moldovya SSC bağımsızlığını ilan etti ve Moldova adını aldı. Ancak, Dinyester’in doğu kıyısındaki Moldova topraklarının bir bölümü, 1990’dan beri fiilen ayrılıkçı Transdinyester hükümetinin kontrolü altındaydı. Moldova anayasası 1994’te kabul edildi ve ülke parlamenter bir cumhuriyet oldu.
Ülke, 1992’de Sovyetler Birliği’nden bağımsızlığını kazandığından beri istikrarlı bir şekilde piyasa ekonomisine geçiş yapmıştır. Dünya Bankası’na göre, son yirmi yıldaki güçlü ekonomik performansına rağmen, Moldova Avrupa’nın en yoksul ülkeleri arasında yer almaktadır. 1990’lardan beri büyüme nispeten yüksek seyretmiş, işsizlik oranları düşük ve yoksulluk seviyeleri düşmüştür; ancak demografik faktörler, özellikle yaşlanan nüfus ve önemli göç seviyeleri ile son bölgesel olaylar, özellikle Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, özellikle enflasyon ve artan enerji fiyatları nedeniyle Moldova ekonomisine ciddi ekonomik zorluklar getirmiştir. Moldova’nın tarihsel olarak Rus petrolüne ve doğal gazına bağımlılığı nedeniyle, enerji sektörü ülke ekonomisi için özel bir zorluk teşkil etmektedir.
Ekonominin başlıca ihracat ürünleri tarım, giyim ve spor malzemeleridir. 2021 yılında Moldova 140 milyon dolarlık şarap ihraç etti ve dünyanın 21. en büyük şarap ihracatçısı oldu; şarap ihracatı ülkenin beşinci en büyük ihracat kalemidir. Yılda 300 gün güneşli olan Moldova iklimi, tarım ve özellikle bağcılık için idealdir. Hükümet verilerine göre, şarap endüstrisi, Moldova’nın GSYİH’sının yüzde üçünü ve ülkenin toplam ihracatının yüzde sekizini temsil eden önemli bir ekonomik sektördür. 2021 yılında AB, Moldova şaraplarının ana alıcısı oldu. Bilgi ve İletişim Teknolojisi (BİT), Moldova’da GSYİH’nın yüzde 10’undan fazlasını oluşturan en umut vadeden ekonomik sektörlerden biridir. Bilişim şirketleri toplam üretimlerinin yaklaşık yüzde 80’ini Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Fransa, Almanya, Hollanda ve Romanya’ya ihraç etmektedir.
Az sayıda doğal enerji kaynağına sahip olan Moldova, enerji ihtiyacının neredeyse tamamını ithal etmektedir. Ülkenin ulusal enerji şirketi Moldovagaz’ın yüzde ellisi Rus petrol ve doğalgaz tedarikçisi Gazprom’a ait olup, kalan yüzde ellisi Moldova hükümeti (%36,6) ve tanınmayan Transdinyester hükümeti (%13,4) arasında paylaşılmaktadır. Moldova’nın Rus enerjisine olan tarihi bağımlılığı, Gazprom’a olan 709 milyon ABD dolarının üzerindeki borcu ve Transdinyester’in de 7 milyar ABD doları tutarındaki borcuyla vurgulanmaktadır. Rusya, ayrılıkçı Rus yanlısı bölgeye petrol ve doğalgazı ödeme talep etmeden tedarik etmekte ve bu maliyeti ekonomik savaş biçimi olarak Moldova devletine borç olarak yüklemektedir. Moldova hükümeti bu rakamları reddetmekte ve Gazprom tarafından yapılan 100 milyon ABD dolarının üzerinde sahte iddia tespit etmiştir.
Ağustos 2013’te Moldova ve Romanya arasında bir boru hattı inşaatına başlandı ve bu boru hattı tamamlanarak Rusya’nın Moldova’nın doğalgaz tedarikindeki tekelini kırdı. Romanya’dan elektrik ithalatı 2022’de başladı ve böylece Transdinyester’de Rus doğalgazından üretilen elektriği satın alma ihtiyacı ortadan kalktı. Geliştirilmiş bağlantı 2026’da tamamlanacak. Haziran 2023 itibariyle Moldova artık Rusya’dan petrol veya doğalgaz ithal etmiyor ve Avrupa Birliği’nin ortak doğalgaz satın alma platformuna erişim hakkı kazandı. Bu geçişi hızlandırmak için Avrupa Birliği, Dünya Bankası ve IMF tarafından mali yardım sağlandı.
Moldova’nın yerli fosil enerji kaynakları yetersizdir ve önemli miktarda petrol, kömür, doğalgaz ve diğer enerji kaynaklarını ithal etmek zorundadır. 2018’deki birincil enerji arzının yaklaşık yarısı doğalgaz, dörtte biri petrol ve beşte biri katı biyokütle idi.
Yenilenebilir enerji hızla yaygınlaştı ve Moldova enerji kaynaklarını çeşitlendirmeyi ve Rusya’dan enerji alımını durdurmayı hedefliyor.
Dış ticaret rakamlarına bakıldığında; elektrik malzemeleri, yağlı tohumlar, hububat, yemiş ve alkollü içecekler ihracat kalemlerinde başta yer alırken, en çok ihracat yaptığı ülkeler ise Romanya, Ukrayna, İtalya, Çek. Cumhuriyeti ve Türkiye’dir.
En çok ithal ettiği kalemler mineral yağlar, elektrik malzemeleri, karayolu taşıtları, nükleer reaktörler, plastik malzemeleri ve ilaç ithal etmektedir. En çok ithalat yaptığı ülkeler sırasıyla Romanya, Çin, Ukrayna, Türkiye ve Almanya’dır. Türkiye’den en çok tekstil, nükleer reaktör, plastik malzemeleri, mineral yağlar ve elektrik malzemeleri ithal etmektedir.
Bu anlamda Elektrik sektörüne biraz daha yakından bakmak istersek, elektrik pazarında yer alan Türk üreticileri arasında Federal Elektrik, ACK Aydınlatma, ARS Plastik, OPAŞ Elektrik, Multitek, Nisa Luce, Arken Jeneratör, Reçber Kablo, Mutlusan Plastik gibi firmalar yer alıyor.
