Üleksit taşı; bor mineralleri içeren evaporitik sedimanter ortamlarda, sıcak suyun etkisiyle bor içeriğinin çökelmesiyle oluşur. Genellikle kolemanit gibi diğer bor mineralleriyle birlikte bulunur. Oluşum süreci sıcak, kuru ve bor açısından zengin havzalarda gerçekleşir.
Üleksit, suyun buharlaşıp mineralleri geride bırakmasıyla oluşan buharlaşma birikintilerinde, en yaygın olarak da evaporit yatakları çöl ortamlarında bulunur, ancak üleksit taşı sıcak su kaynakları ve fumaroller gibi diğer yataklarda da bulunabilir.
Üleksit taşı (NaCaB₅O₉·8H₂O), bor içeren önemli bir evaporit mineraldir. Lifli yapısı, pamuk yumağı benzeri görünümü ve camsı parlaklığı ile dikkat çeker. Kristal yapısı triklinik olup, genellikle beyaz veya renksiz, yarı saydam ve ipeksi görünümde bulunur.
Üleksit, 1830’larda keşfedilmiş ve adını mineralin bileşimini ilk kez doğru şekilde analiz eden Alman Kimyager George Ludwig Ulex’ten almıştır.
Dünya bor rezervinin %73’ünü elinde bulunduran Türkiye’de Emet, Kırka ve Bigadiç bor yataklarında yaygın olarak bulunan Üleksit minerali birçok sektörde yaygın olarak kullanılıyor.
Mineral bakımından oldukça zengin bir bor çeşidi olan Üleksit; ısı ve ses yalıtımında, cam, seramik ve gübre endüstrisinde borik asit ve boraks üretiminde önemli bir rol oynuyor. Bilinen en büyük üleksit yatağı Kaliforniya’daki Ölüm Vadisi’nde bulunuyor.
Bu yatağın 100 milyon tondan fazla olduğu tahmin ediliyor. Üleksit taşı bulunduğu yerler; Türkiye, Şili, Arjantin, Bolivya, ABD ve Rusya gibi ülkelerde çıkartılmaktadır.
Üleksit Özellikleri Nelerdir?
- İpeksi, lifli veya pamuk yumağı görünümlüdür.
- Şeffaf veya yarı şeffaf yapıdadır.
- Soğuk suda çözünmez, sıcak suda çözünür.
- Oldukça hafif ve camsı parlaklığa sahiptir.
- Piroelektrik özellik gösterir (ısı değişimi ile elektrik üretir).
Üleksit Hangi Alanlarda Kullanılır?
- Cam ve seramik sanayi; Isıya dayanıklı camlar ve seramik sırlarda kullanılır.
- Isı ve ses yalıtımı; Lifli yapısı sayesinde izolasyon malzemesi olarak kullanılır.
- Gübre üretimi; Bor elementinin kaynağı olarak değerlendirilir.
- Elektronik ve optik; Piroelektrik özellikleri nedeniyle özel teknolojik uygulamalarda.
- Sanatsal ve dekoratif amaçlar; Görsel olarak dikkat çekici lifli örnekler koleksiyonculukta değerlidir.
Üleksit Taşın Özellikleri: Üleksit ayrıca “televizyon taşı” olarak da adlandırılır. Eşsiz özelliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır. İnce, iyi cilalanmış bir üleksit levhası, üzerinde bir miktar basılı metin bulunan bir kağıda yerleştirilirse, taşın yüzeyinde harfler görülecektir.
Ulexite, Mohs ölçeğinde sadece 2 olmak üzere düşük bir sertliğe sahiptir. Bu, ince liflere sahip atıl bir malzeme olan taşın yapısı ile ilgilidir. Tırnak, bıçak ve hemen hemen her türlü keskin nesne ile çizilebilir.
Taşın doğasında var olan parlak parlaklık, cilalamadan sonra kendini gösterir. Hasar görmemesi için özel bir dikkatle ele alınmalıdır. Numuneyi parlatmak için deri veya keçe üzerine bir alüminyum veya kalay oksit tabakası yerleştirilir.
Türkiye’deki Üleksit Mineralinin Yapısı ve Özellikleri
Türkiye, üleksit ve diğer bor mineralleri açısından dünya rezervlerinin büyük bölümüne sahiptir. Özellikle Eskişehir-Kırka bölgesi, dünya üzerindeki en kaliteli üleksit yataklarından biridir.
NaCaB5O9.8H2O kimyasal formülüne sahip olan üleksit, tek tek büyük kristallerden ziyade ipek gibi lif demetleri teşkil eden, beyaza çalan şeffaf bir mineral olup görünüşüne de uygun olarak “pamuk gülü” diye adlandırılmaktadır.
Sertliği 2.5, yoğunluğu 1.955 g/cm3ve özgül ağırlığı 1.96’dır. Kırılgan bir yapıda olan üleksit, saf halde %42.95 B2O3 ve %9.89 Ca ihtiva eder. Üleksit, Emet yataklarında üç düzeyde ve her zaman masif ve karnıbahar gibi şekillerde bulunmaktadır. Kırka yatağında lifli, konik, gül şeklinde ve pamuk kozası şeklinde gözlenmektedir.
Üleksit taşı, Emet yataklarında çoğunlukla kolemanit ve hidroborasit ile birlikte bulunmaktadır. Genellikle çok yumuşak görünümlüdür. Üleksit’in en saf formu beyazdır, fakat kille bulunması nedeniyle büyük bir kısmı gri tondadır.
Üleksit genellikle Kırka yatağındaki kil tabakalarında kurnakovit ve tunellit ile birlikte ve borat tabakalarında da boraks, kolemanit ve inyoit ile birlikte bulunmaktadır.
Üleksit; soğuk suda az, sıcak suda daha fazla, asit içinde ise kolayca erir. Üleksit’in alterasyonu ile kolemanit ve jips oluşur. Bu mineral, borik asit üretim prosesinde H2SO4 ile reaksiyona girerek borik asit, jips ve sodyum sülfata dönüşür.
Ancak reaksiyon sırasında, çözelti pH’ının ayarlanması için ortama kolemanit fazlası gönderilir. Özellikle bu aşamada cevherdeki üleksitin borik asit çözeltisi içinde nasıl davranacağının ve borik asit kristalizasyonu sırasında ürüne safsızlık verip vermeyeceğinin bilinmesi gerekir.
Üleksit Madenciliğinin Çevresel Etkileri
Üleksit madenciliği genellikle açık ocak yöntemiyle yapılmaktadır. Bu süreçte çevresel etkiler şunlardır;
- Toprak ve habitat tahribatı
- Toz emisyonu ve su kullanımı
- Atıkların kontrolü ve rehabilitasyon çalışmaları.
Ancak sürdürülebilir madencilik politikaları ve ileri arıtma teknolojileriyle bu etkiler minimize edilebilmektedir.
Görüşmek dileğiyle..
KAYNAKÇA
1- Üleksit https://en.wikipedia.org/wiki/Ulexite
2- Mineral uleksit
https://www.minerals.net/mineral/ulexite.aspx
3- Uleksit: Görüntüleri yansıtabilen “TV Taşı”
https://www.geologyin.com/2023/06/ulexite-tv-rock-that-can-project-images.html
4- Üleksit: Görüşü iyileştiren taş
https://radugam.com/uleksit-gorusu-iyilestiren-tas.html
5-https://polen.itu.edu.tr:8443/server/api/core/bitstreams/fec6af79-f41a-41b4-994d-73e43602bda0/content
6- Üleksit Nedir? Nerelerde Bulunur?
https://www.madenbilgi.com/uleksit-nedir-nerelerde-bulunur/
