Geçici aşırı gerilimler, şebeke geriliminin çok kısa süreli olarak yükselmesidir ve hızlı bir şekilde şebeke gerilimi, ana sinüs formuna geri dönme eğilimindedir. Gerilimdeki bu kısa süreli yükselmeler atmosferik kaynaklı, anahtarlamaya bağlı olarak veya hata akımlarının kesilmesi sonucu oluşabilir.

Atmosferik Olaylar Sonucu Oluşan Aşırı Gerilimler

Doğanın inanılmaz gücü yıldırım, her yıl dünya 24.000’den fazla yangına, 407 milyon dolarlık maddi hasara neden olmaktadır**.

Çok yüksek enerji taşıyan yıldırım akımlarının toprağa düşmesi yıldırım darbesinin doğrudan etkisidir, yıldırım akımının bir kısmı toprakta sönümlenirken diğer kısmı ise şebekeye dahil olmaktadır. Bu yüksek enerjili yıldırım darbeleri, elektrik sisteminde maddi hasar oluşturması kaçınılmazken, malzemelerin çok şiddetli aşırı ısınması sonucu da yangın riski oluşturabilirler.

Yıldırım akımının dolaylı etkisi ise daha sık gözlemlenen bir etkidir, yıldırım darbesinin elektromanyetik indüksiyon ile enerji iletim hatlarında gerilim yükselmesi sonucu oluşur.

IEC 62305-1 standardında yer alan yıldırım akımı- kümülatif oran tablosuna göre yıldırım darbelerinin %50’si 35kA’i %5‘i ise 100kA’i aşan bir akıma sahiptir.

Anahtarlamaya Bağlı Oluşan Aşırı Gerilimler

Elektromanyetik indüksiyon, değişen bir alana maruz kalmış bir iletkenin üzerindeki potansiyel fark (voltaj) üretimidir. Keşfi 1831 yılında Michael Faraday tarafından yapılmıştır.

Yüksek güçlü bir elektriksel yükün kapatılıp açılması ile ani akım değişimleri meydana gelir. Ani akım değişim sonucu, Faraday yasasına göre yakın bölgede bulunan iletkenler üzerinde gerilim endüklenmesi oluşur.

Günlük yaşamda ise bu durumu genel olarak endüktif yüklerin, motorların , trafoların devreye girip çıkması ani akım değişimleri sonucu gerilim yükselmeleri ile görmekteyiz. Atmosferik olaylar sonucu oluşan aşırı gerilimler ile kıyasladığımızda anahtarlamaya bağlı oluşan aşırı gerilimler %60-80 lik bir oran ile çok daha sık gözlemlenir, fakat daha düşük enerjili darbeler oluştururlar.*

Gerilim Koruma Elemanları Parafudrlar

Giderek yaygınlaşan Iot ve elektronik cihazlarda daha küçük boyutlara ulaşma trendi daha fazla transistör kullanımını da beraberinde getirmektedir.Bu da cihazların gerilim yükselmelerine karşı daha duyarlı hale geleceği anlamına gelmektedir. Sistemlerin ani aşırı gerilim darbelerine karşı korunması ise ancak doğru yapılmış topraklama, eş potansiyel topraklama ve parafudrlar ile sağlanır.

Parafudrlar elektrik tesisatını ve elektrik tesisatına bağlı cihazları, yıldırım kaynaklı gerilim darbelerine ve elektrik tesisatı içerisinde oluşan ani darbelere karşı koruyan elemanlardır. Parafudrlar sisteme paralel bağlanır ve normal şartlar altında üzerinden akım geçişine izin vermeyecek şekilde yüksek iç dirence sahiptir. Ani gerilim yükselmesi durumunda, içerisinde bulunan devre elemanları iletken duruma geçerek aşırı akımları toprağa akıtır.

Neden Sigma Parafudr Kullanılmalı?

TS EN ve Avrupa standartlarına uygun üretilen Sigma parafudrları ile elektrik tesisatı ve bu tesisata bağlı teçhizatlar güvenli bir şekilde koruma altına alınır. Sigma AG parafudrları Sınıf I Tip 1 B sınıfı hariç diğer tüm parafudrlar için hata sinyal kontağı ile birlikte sevk edilir. Bu sayede darbe gerilimi meydana geldiğinde, istenirse ikaz sinyali alınır. Sınıf II, Sınıf I+II,Sınıf III parafudrların katuşları kolayca değiştirilebilir, böylece bakım maliyetleri de düşürülmüş olur. Sigma parafudrlar geniş ürün seçim olanağı ile komple bir koruma sağlar, olabilecek tüm risklerin önüne geçilmiş olur.

Kaynak*: https://www.nemasurge.org/history/

Kaynak**: https://earthdata.nasa.gov/learn/articles/iss-lis-provisional-data

kaynak: http://www.sigmaelektrik.com/asiri-gerilimin-nedenleri-ve-parafudrlar

Data iletim hatları ve bu hatlara bağlı olan server sistemleri, kameralar, bilgisayarlar, modemler içerisinde kullanılan yarı iletkenler ani gerilim darbelerine karşı oldukça hassastır. Bu nedenle ani gerilim darbelerine karşı data koruma parafudrları kullanılması oldukça önemlidir.

Data İletim Hatlarında Meydana Gelen Gerilim Darbelerinin Nedeni Nelerdir?

Yıldırım darbesi, elektrik şebekesinde olduğu gibi data hatlarına da toprak hattı üzerinden yayılım göstererek veya elektrostatik deşarj nedeni ile zarar verebilir. Bir diğer neden ise elektrik şebekesinde meydana gelen yüksek aşırı akımlardan kaynaklanan manyetik alan, endüktif kuplaj ile data kablolarında endüklenmiş aşırı gerilimler oluşturur. Yine elektrik şebekesinde meydana gelen yüksek aşırı akımlar endüklenme dışında yayılım yolu ile data hatlarına da karışabilir.

Data İletim Hatları Gerilim Darbelerine Karşı Korunmazsa Ne Olur?

Günümüzde data iletim hatlarının kullanılmadığı neredeyse hiçbir alan yoktur. Veri Merkezleri ve Bankalar, Baz İstasyonları, Fabrikalar, Endüstriyel Tesisler, Hastaneler, Okullar, Havaalanları bünyesinde bulundurdukları server odaları, güvenlik kameraları ile   data iletiminin oldukça önemli olduğu alanlardır. Bu alanlarda veri iletim hatları üzerinden elektronik cihazlara iletilen gerilim darbeleri bu cihazların hızlıca bozulmasına; dolayısıyla oldukça yüksek ekipman zararlarına, veri kaybına, iş gücü kaybına güvenlik zafiyetine bunlarla birlikte müşteri memnuniyetsizliğine ve müşteri kaybına dahi neden olur.

Neden Sigma Data Koruma Parafudru Kullanılmalıdır?

Sigma Data Koruma Parafudru data iletim hatlarının ani aşırı gerilimlere karşı korunması amacıyla Gaz Deşarj Tüpü(GDT) ve Diyot teknolojisi ile üretilir

Yüksek deşarj kapasitesi ve 10ns’den (saniyenin yüz milyonda biri kadar) daha düşük hızlı tepki süresi ile oluşabilecek tüm gerilim darbeleri güvenliğimizi sağlayan ve verilerimizi depolayan cihazlara zarar vermeden hızlıca sönümlenir.

• RJ45 soket ile tüm data hatlarına kolayca bağlantı sağlanır.
• Yüksek deşarj kapasitesine ve düşü Up seviyesine sahiptir.
• 10/100/1000MBPS ve GB sistemler ile uyumludur.

kaynak: www.sigmaelektrik.com/data-iletim-hatlari-neden-korunmalidir

Çalışma Prensibi:

Herhangi bir nedenle kaçak akım koruma şalteri açma yaptığında yeniden kapama ünitesi, kaçak akım koruma şalterini yeniden kurma işlemi gerçekleştirerek tekrar kapatır. Yeniden kurma işlemi, elektrik sistemindeki kaçak akım durumunun devam etmesine göre artan periyotlarla 3 defaya kadar tekrarlanır. Bu işlemlerin amacı, elektrik beslemesinin sürekliliğini panoya gitmeden daha az eforla ve zaman kaybetmeden garanti altına almaktır.

Kaçak Akım Koruma Şalterinin açılması her zaman kısa devre kaynaklı olmayabilir veya bu durum kalıcı olmayabilir. Şebekedeki ani darbeler, geçici voltaj dalgalanmaları harmonikler nedeni ile oluşan akımlar KAKŞ tarafından kaçakmış gibi algılanabilir, bu geçici olaylar gerçekleşip bittiğinde de kaçak akım durumu kalmayacaktır.

Bu tür geçici olaylar nedeniyle oluşabilecek açma durumunda, yeniden kapama ünitesi, açma yapan KAKŞ’ı ilk açmadan sonra 10 sn bekler ve otomatik olarak yeniden kapatır. Eğer hattaki kaçak akım varlığı devam ediyorsa, KAKŞ tekrar atacaktır ve kaçak akım yeniden kapama ünitesi daha sonra hattı 60 sn bekletir ve yeniden kapatır, yine KAKŞ açarsa sonuncu kurma 300. saniyede gerçekleşir ve tekrarlanmaz. 5 dakikalık bir süreden sonra hala KAKŞ açmaya devam ediyorsa elektrik sistemindeki arızaya müdahale edilmesi gerekir.

Neden Kullanmalıyız?

Özellikle elektrikli gereçlerin kullanıldığı ama arıza durumunda hemen müdahale edilebilecek kadar yakın olmayan noktalarda ve enerji kesintisinin yaşanmaması gereken yerlerde kullanılması tavsiye edilir.

Özellikle ;yaz mevsiminde yazlık/kışlık ev değişimlerinde en çok karşılaşılan şeylerden biri KAKŞ’ın atmasıdır. Enerji kesilmesi sonucu yazlıklarda yaşanan problemlerin başında buzdolabının ve derin dondurucunun çözülerek içindeki gıdaların bozulması ve kötü kokuların oluşması hatta uzun süre müdahale edilemediği için de buzdolaplarında akan suyun dolabı bozması sayılabilir.

Üstelik bu enerji kesintisinin yol açacağı sorunlar mutfakla sınırlı kalmaz. Elektrikle beslenen her şey devre dışı kalabilir. Örneğin; güvenlik kameralarının elektrik kesintisi ile devre dışı kalması güvenlik sistemi için büyük sorun oluşturur Bir diğer problem olarak da akvaryumunuzun enerjisinin kesilmesi ne yazık ki balıklarınızı kaybetmenize sebep olabilir. Kötü durumların psikolojik yorgunluğu ve maliyetinin yanında yeniden kapama ünitesinin pratikliği ve kullanım kolaylığı kesinlikle avantaj sunar.

Şehre uzak mesafelerdeki su kuyularının pompa sistemlerinde de olası bir kesintide sadece KAKŞ’ı açmak için çok uzun mesafeler kat etmek gerekir. Oysaki yeniden kapama ünitesi bunu sizin yerinize kolayca sizin müdahalenize gerek duymadan halleder.

Aynı şekilde kimi uzak mesafelerdeki GSM baz istasyonlarında da enerji kesintisi sorun teşkil etmektedir. Üstelik yeniden kapama ünitesinin ilk kurulumu olan 10 sn’lik sürenin altına bir personel vasıtasıyla ulaşabilmek mümkün değildir. Bu, hem enerjiden tasarrufu hem de iletişimin sürekliliğini ve kesintisiz olmasını kolayca sağlar

Tüm bunlara ek olarak enerji kesintisinin kabul edilemeyeceği yerler mesela enjeksiyon ocakları kullanarak eritme/kalıp işi yapan işletmelerde de verimliliği mutlaka artıracak, ayrıca işletmelerde bakım personeline kolaylık sağlayacaktır.

Enerji kabloları binaların elektrik tesisatlarında, elektrikli cihazlarının iç ve dış donanımlarında, sıva altı, sıva üstü, toprak altı, havai hatlar gibi uygulamalar başta olmak üzere bir çok kullanım alanına sahiptir.

“Enerji kabloları” sabit ve hareketli montajlarda kullanılabilirler. Tek damarlı ya da çok damarlı olarak üretilirler. İletken tipine göre bakır veya alüminyum iletken en çok kullanılan tiplerdir. Bakır iletkenli tiplerin kullanım alanları çok daha fazladır.

Enerji kabloları, elektrik enerjisini iletmek için kullanılırlar. Bu iletimde, iletkenin direnci, elektrik enerjisinin ısı enerjisine dönüşmesine neden olmaktadır. İletken üzerinde dönüşen bu ısı enerjisi ile iletken sıcaklığı yükselmektedir.

Bu kablolar ayrıca, yalıtım tiplerine, gerilim sınıflarına göre de sınıflandırılırlar. Yalıtım tiplerine göre; thermoplastik, termoset ve elastomerler olmak üzere üç ana gruba ayrılırlar.

Termopastik malzemler arasında en çok farklı sıcaklık dayanımlarında PVC ve HFFR gibi malzemeler kullanılır. Termoset malzemeler arasında ise, XLPE (Çapraz bağlı Polietilen) ve XLPO (Çapraz bağlı Poliolefinler) yoğun olarak kullanılmaktadır. Elastomerler arasında ise, Silikon ve Kauçuk farklı özelliklerdeki formları ile yoğun olarak kullanılmaktadır.

Enerji Kablolarının Katmanları;

• İletken
• İzolasyon
• Ayırıcı Bantlar
• Dolgu
• İç Kılıf
• Ekran(Siper)
• Zırh
• Dış Kılıf

Bu katmanlar kablo özelliklerine ve kullanım alanına göre farklı özellik ve kombinasyonlarda kablo yapılarını oluştururlar.

İletkenler:

Ağırlıklı olarak EN 60228 standardı klavuz olarak kullanılmaktadır. Bu standart içerisinde yer alan Sınıf 1, Sınıf 2, Sınıf 5 ve Sınıf 6 grupları, iletkenin esnekliği ile ilgili özelliklerdir.

Sınıf 1 – Katı(Solid), Sınıf 2 – Sabit tesisatlar için bükülü, Sınıf 5 – Esnek ve Sınıf 6 – Extra Esnek bakırlar olmak üzere iletkeni oluşturan tel sayısı ve tel çapları ile bu sınıflar tanımlanmaktadır.

Yüksek sıcaklık gibi agresif ortamlar iletkenlerin korozyona uğramasını ve dirençlerinin artmasına sebep olmaktadır. İletkenin korozif etkilere karşı direnci ise, bakır üzerindeki kaplama malzemesi ile sağlanmaktadır.

Kalay, Nikel, Gümüş gibi kaplamalar ile iletkenin korozyon direnci sağlanmaktadır. Amerikan standartlarında ise AWG sınıfları ile belirlenen kesit alanları ASTM ve UL normaları ile de konsrüksiyon ve kaplama özellikleri belirlenmektedir.

Enerji Kabloları Standartları

• EN 60502,
• EN 50525,
• VDE 0250,
• UL 758,
• HD 604,
• EN 60092,
• EN 50618

v.b serisi standartlar enerji kablolarında en sık kullanılan standartlardır. İlgili standartlarda kabloların yapısına ve kullanım alanlarına göre izolasyon, ekran, zırh, dolgu, iç kılıf, dış kılıf özellikleri ve test gereksinimleri tanımlanmaktadır.

Dizayn aşamasında bu kriterler baz alınır ve üretim girdileri olarak kullanılır. Gereksinimlere uygun üretimin sağlanmasında, üretim ve üretim sonrası yapılan rutin kontroller de önemli bir değerlendirme ve kontrol aracıdır. Böylece, tesisat kabloları hem güvenlik hem de işlevsellik ve verimlilik gibi hedeflere ulaşabilmektedir.

Yüksek Sıcaklığa Dayanımlı Güç Kabloları

Güç kablosu, genellikle genel bir kılıfla bir arada tutulan bir veya daha fazla elektrik iletkeninin bir tertibatı olan bir elektrik kablosudur. Montaj elektrik gücünün iletimi için kullanılır. Güç kabloları binalara kalıcı kablolama olarak monte edilebilir, toprağa gömülebilir, yukarı doğru akabilir veya açıkta kalabilir.

Yüksek sıcaklığa dayanımlı Güç Kabloları silikon izolasyon, yüksek sıcaklık gereksinimi olan bölgelerde yoğunluklu olarak tercih edilmektedir. Silikon izolasyon malzemesi için iletkenin sürekli çalışma sıcaklığı standart olarak 180°C dir. Daha yüksek sıcaklık gereksinimi olan alanlar için ise sıcaklık dayanımı özel olarak 300°C seviyelerine yükseltilebilmektedir.

İletkenin çalışma sıcaklığı akım taşıma kapasitesini de belirlemektedir. Silikon ile izole edilmiş kablonun akım taşıma kapasitesi, standart 70°C sıcaklık dayanımına sahip bir enerji kablosu için tanımlanan akım taşıma kapasitelerinin 2 katı olarak düşünülebilir.

İletken üzerinden taşınan akım yükseldikçe, enerji dönüşümünden ötürü iletken sıcaklıkları artmaktadır. 70°C sıcaklık dayanımına sahip bir kablonun iletken sıcaklığı bu sınırlara yaklaştığında, plastik malzeme erimeye başlar. Eriyen plastik malzeme, izolasyon özelliğini kaybeder ve kısa devreye sebep olur.

Kısa devre esnasında oluşan yüksek akım ve sıcaklıklarda, plastik malzemeler alev alır ve yangını açığa çıkartırlar. XLPE gibi çapraz bağlı termoset malzemeler için de bu sıcaklık dayanımı 90 °C dir.

Silikon izolasyon malzemesi ile yalıtılmış iletken 180°C ye kadar sürekli olarak sorunsuz çalışabildiğinden akım taşıma kapasitelerinde belirtilen farklara olanak sağlamaktadır. Özel formüller ile bu dayanım çok daha üst seviyelere çıkartılabilmektedir.

Sıcaklığın belirtilen seviyelerin üzerine çıkması durumunda ise, silikon malzeme alev almaz ve hiçbir koşulda yangın kaynağı haline dönüşmez. Yani doğru silikon kablo ile, aşırı kullanımlarda bile yangın riski bulunmamaktadır.

Yangına Dayanıklı Güç Kabloları

Kabloların, yangın esnasında enerji iletimini sağlamaya devam ettirme özellikleri bu tanımlamayı almalarını sağlar.

Yangın esnasındaki akım sürekliliğinin sağlanması, bu alanda oluşturulmuş standartlar ile belirlenmektedir. EN 50200, IEC 60331-21 en sık kullanılan alev altında devre bütünlüğü test standartlarıdır.

EN 50200 standardında tanımlanan darbeli test düzeneğindeki dayanım süresine göre kablolar PH 30, PH 60, PH 90, PH 120 gibi sınıflar ile tanımlanır. IEC 60331-21 standardında tanımlanan testten başarı ile geçen kablolar ise, FE 180 tanımlamasını alırlar. Özel olarak geliştirilmiş silikon izolasyon ve kılıf malzemeleri, alev altında seramik bir yapı oluştururlar ve devre bütünlüğünü korumaya devam ederler.

Alev ile birlikte yangın esnasındaki önemli bir diğer unsur, halojen free özelliğidir. PVC gibi malzemeler yanma esnasında zehirli gaz üretirler. Yanma esnasındaki ölümlerin çoğu ortamda oluşan bu tip gazlardan zehirlenmeler sonucu gerçekleşir.

Bütün malzemeler yanma esnasında çeşitli seviyelerde duman üretirler. Bir malzemenin “Düşük duman yoğunluklu (Low Smoke)” tanımlaması alabilmesi için EN 61034 standardında tanımlanan min. ışık geçirgenliği seviyesini sağlaması gerekmektedir.

Silikon izolasyon malzemesi yanma esnasında düşük duman üretimi ve insan sağlığını etkileyecek zehirli gaz üretmeme özelliği ile bu tanımlamalara doğal olarak sahiptir. Bu kategorilerde HFFR, XLPE gibi plastik malzemeler de bulunmaktadır ancak bu malzemelerin yangın esnasında silikon gibi bir dayanımları bulunmamaktadır.

Bu tip plastikler yangın esnasında erirler ya da dökülürler. Bu dökülme damlama özelliği olarak bilinmektedir. Silikon izolasyon malzemesi yüksek sıcaklıklarda seramikleşme özelliği sayesinde damlama yapmaz. Yanarak damlama (flame drop) yangının başka noktalara sıçraması açısında önemli bir kriterdir.

Zehirli gaz ve duman üretimi, bir binadan insanların hızlı ve güvenli bir şekilde tahliye edilmesini göz önüne alırken önemli bir risk faktörüdür.

Yangın güvenlik kabloları özellikle çok sayıda insan içeren ve tahliyesi zor alanlarda kullanılmalıdır. Bunlar arasında hastaneler, hava alanları, oteller, restoranlar, yurtlar, kreşler, okullar, bakım evleri, kamu binaları, tarihi saraylar, tarihi binalar, müzeler ve tüm acil çıkış yolları sayılabilir. Özetle insan sağlığının önemli olduğu bütün alanlarda tercih edilmelidir.

Güvenlik standartlarına uygun tesisat kabloları hem güvenli hem de işlevseldir. Bu yüzden her geçen yıl daha çok işletme tarafından tercih edilmektedir. “SIMH-O” Başoğlu kablo tarafından geliştirilmiş ve patentlenmiş, standart gereksinimlerinin üzerinde performans sergileyen, özel seramize silikon izolasyon ve kılıfa sahip, yangın güvenlik enerji kablosu olarak piyasada yoğun olarak tercih edilmektedir.

SIMH-O kablolar yangın esnasında en az 120 dakika boyunca alev altında çalışmaya devam ederler. Otel, hastane, okul, cami, alışveriş ve iş merkezleri gibi toplu alanlarda kullanılırlar. Kabloların en önemli özelliği formülü Başoğlu Kablo Firmasına ait olan özel silikon kompaunddan yapılmış olmalarıdır.

Bu kabloları yangına dayanıklı diğer kablolardan ayıran özelliği sıcak ortamda ve alev altında izolasyon yapısı bozulmadığı için akım taşıma kapasitesinde herhangi bir değişiklik olmamasıdır. Ayrıca aleve maruz kaldıklarında damlama yapmazlar.

Makale: Sektörüm Dergisi

Son maddede bol sıvı tüketin, dengeli beslenin, uyku düzeninize dikkat edin gibi önlemler yer alıyor. Buradan çıkarılabilecek sonuç şu: Vücudun bir saati var ve bu saat çok önemli.

Söylenilen bu saat normal saat değil beyindeki saat. Yani biyolojik saat. Melatonin hormonu insanları ertesi güne sağlıklı hazırlar. Gece 22.00, sabah 6.00 saatleri arasında melatoninin beynin belirli bir düzeye artması lazımdır.

Melatonin hormonunun artış gösterdiği saatlerde vücuda doğrudan çok fazla ışık almak oldukça zararlıdır. Görüldüğü üzere melatonin düzeyi gece 22.00 6.00 arası artarken ve vücut dinlenirken aynı zamanda vücut sıcaklığı düşüyor.

Kortizon yine farklı bir döngü içerisinde farklı saatler arasında belirli bir eğim içerisinde ama kendi ritim içerisinde seyrediyor. Dolayısıyla bu denge ve düzeni aslında bozmamak gerekir.

Sadece bu değil elbette; pankreas, karaciğer, bağırsak kısacası tüm hücrelerde DNA’da bir saat olduğunu düşünülürse aslında vücudun içerisini tanıyıp ışın bütün bu düzene nasıl etki ettiği bilinirse o zaman ışığın sağlık konusunu daha önemli olduğunu düşünülmesi gerektiği anlaşılabilir.

Peter Boyce şöyle diyor: Vücudun kendi biyolojik ve fizyolojik ritmini sağlaması önemlidir. Cümlesinden çıkarılması gereken anlam şudur: Vücudun kendi biyolojik ve fizyolojik ritmini sağlaması oldukça önemli ve değerlidir.

Işığın görülmeyen bütün bu etkileri insanın biyolojik saatini ve bağışıklık sistemini, vücuttaki işlemlerin doğru yapılması için çok önemlidir. O yüzden insan odaklı aydınlatma yalnızca otomasyon sistem tasarımı uygulamasından ibaret değildir. Bununla birlikte bu söylenilen bilgilerin de ona eklendirilmesi gerekmektedir.

Aydınlık düzeyi tercihi, aydınlık düzeyi dağılımları, renk sıcaklığı, armatür seçimi bunların hepsinin konumlandırılması ve yansıtma çarpanları insan odaklı aydınlatma sistemi için önemli unsurlardır.

Bu şartların hepsinin sağlandığı varsayıldığı zaman bile melatonin düzeyi tüm gece boyunca değişmektedir.

İnsan odaklı olmayan aydınlatma sistemlerinde bu durumların hepsi aynı anda kontrol edilemediğinden dolayı gece boyunca insanlar dinlenemiyor ve sonraki güne bağışıklık direnci düşük ve yorgun bir şekilde uyanıyorlar.

Ayrıca bu durum kanser riskini de arttırıyor özellikle çift vardiya çalışılan yerlerde gece periyodunda uyanık kalan iş kurumuna sahip kişilerde çok ciddi bir anlamda kanser oranlarında artış olduğunu bilinmektedir.

2002 yılında Gerald ve arkadaşlarının yayınladığı ve aslında kongrelerde de sunulup insanlarla paylaşılan koni ve çubuk hücrelerden başka ışığa duyarlı yeni bir reseptör tanımlanıyor. Bu yeni reseptör görme eylemi ile direk ilişkili değil meropsin adı verilen protein içeriyor.

Görevi de melatonin üretiminde ilişkili olan hipofiz bezini uyarmak. İlgili reseptörün farklı boylarındaki ışığa duyarlı melatonin hormonun salgısını değiştiriyor.

Ayrıca Healthful Lighting Society adındaki grup da bu konu hakkına çalışmalar yürütmektedir. Yine Measurement Desing For Human Centric Lighting diyor ki: Işığın beyne varış rotası yolu içeresinde gözle görmeyi sağlayan foto reseptörlerin yanı sıra vücudun Sirkadriyan resmi, neron endoplin, nero davranışsal sistemlerini etkileyen ve ışığa duyarlı retina gardiyar hücreleri olarak adlandırılan yeni reseptörün tanımlanmasıyla yeni reseptör insan aydınlatmasından psikolojik olarak etkilenmektedir. İşte bütün bunlar insan odaklı aydınlatmanın bir planıdır.

Gerekli aydınlık düzeyinin sağlamak, kamaşma endeksini sağlamak, ışık rengi sıcaklığından öte tabi ki renk fazlalığını geri verme ve lambaların spektual duyarlık evrelerine bakarak bunu sağlamak ve senaryoları bu bağlamda yazmaktır. Ve tabi ki bunu yaparken şunu da düşünmek gerekmektedir ki sadece yatay ve düşey düzlemdeki aydınlık düzeyi hesabı yetmemektedir.

Silindirik aydınlık düzeyi hesabı çok önemlidir. Aynı zamanda insan odaklı aydınlatma adına Amerika’da çok önemli çalışmalar yapılmaktadır. Sirkadriyan ışığın anlaşılmasını ve uygulanmasında yönelik bir ölçümleme olduğunu ve geliştirildiğini göstermektedir.

Sikadan sitemulus aydınlık düzeyinin dikkate alınması gerektiğini söylemektedir. Zamanlamasının yani ne kadar ışık kaynağına maruz kalındığının hesaba katılması gerekmektedir.

İnsan vücudunun işleyişine ve ihtiyaçlarına bakıldığı zaman insan odaklı aydınlatmayı daha ileri bir seviyeye taşımak ve daha iyi yerlere getirmek gerektiği görülecektir. Ayrıca Alzheimer hastalarının aksite düzeylerinin azaltılması için belirli bir aydınlık düzeyinde bir ortam kurmaya çalışılması gerekmektedir.

Bunula birlikte sara nöbeti geçiren kişilerin, gözüne direk ışık verdiğimiz taktirde flaş patlaması ile alfa beta dalgaları ölçülebilmektedir. Yine beyindeki bir takım kısmın ne düzeyde ışığa etkili olduğu ölçülebilmektedir.

İnsan odaklı aydınlatma sisteminin bir amacı da kalite düzeyini arttırmak yani nitelikli aydınlatmayı yakalamaktır. İngiltere’de yapılan bir uygulamada emar çekimlerinde %25 gibi artış yani kaliteli bir çekimlerde artış oldu.

Nedeni ise hastanın ortamda daha rahat iken daha iyi fotoğraflar çekildiği gene kanıtlanmış kâğıda geçmiştir. Sağlık yapılarında hem toplu alanlar için bekleme salonları acil servisler gibi yerlerin yeniden aydınlatılmasında gözden geçirmenin önemi de buradan anlaşılabilir.

Gündüz 400lx/ 6500K veya 550lx/ 2700K senaryosuyla gözdeki iki saat gelen aydınlık düzeyi, Sirkadyan Atimulus 0.3-0.4 derecesinde ulaştırırken, akşamüzeri 50 lx/ 2700K ile göze gelen aynı düzeyi Sirkadyan Stimulus 0,1 düzeyinde ulaştırır.

Aydınlık düzeyi, ışık düzeyi, zaman, ışık şiddeti ve yönü değerlendirilmelidir. Ayrıca insan odaklı aydınlatma sistemlerinde insanın yaşı da oldukça önemli bir etkendir. İnsan odaklı aydınlatma sistemleri bütün mekanlar için ve her yaştan insan için ayrıca ve özel olarak tasarlanmaktadır.

Kaynak: Bu içerik Prof. Dr. Banu Manav’ın video sunumundan Sektörüm Dergisi tarafından derlenmiştir.